„Rzeczpospolita”: W Polsce coraz mocniej mierzymy się z wyzwaniem, jakimi jest fala dezinformacji. Zalew fake newsów, deepfake’ów i fałszywych narracji to potężny problem. Czy Szwajcarzy również postrzegają dezinformację jako realne zagrożenie dla demokracji?
Igor Basic: Choć zagrożenie dezinformacją nie jest u nas odczuwane tak mocno, jak w Polsce, rząd traktuje je jako autentyczne niebezpieczeństwo dla porządku demokratycznego. W rezultacie walka z dezinformacją stała się jednym z kluczowych filarów nowej szwajcarskiej strategii bezpieczeństwa, która weszła w życie w tym roku. Co więcej, nie chodzi wyłącznie o władze – już ponad 56 proc. szwajcarskiego społeczeństwa wyraża obawy związane z zagranicznymi kampaniami dezinformacyjnymi. Szczególny niepokój budzą operacje mające źródła w Rosji oraz Chinach. Jednocześnie w Szwajcarii widać spore poczucie pewności co do własnych zdolności skutecznego radzenia sobie z fałszywymi narracjami. Dobrym przykładem jest to, że – w przeciwieństwie do Unii Europejskiej – rosyjskie platformy, takie jak RT czy Sputnik, nie zostały u nas zablokowane ze względu na poszanowanie wolności informacji.
Dlaczego Szwajcaria jest odporna na rosyjską dezinformację?
W Szwajcarii bardzo często odbywają się referenda. Czy dezinformacja uderza już realnie w politykę i głosowania powszechne?
Próby bezpośredniego wpływania przez zagranicznych aktorów na szwajcarskie referenda w ramach demokracji bezpośredniej to zjawisko stosunkowo świeże. Mieliśmy z nim do czynienia całkiem niedawno, na przykład przy okazji tzw. Inicjatywy na rzecz Neutralności, wysuniętej przez prawicowo-populistyczną Szwajcarską Partię Ludową (SVP). Projekt ten zakładał dalsze wzmocnienie szwajcarskiej neutralności, co w praktyce uniemożliwiłoby m.in. nakładanie sankcji gospodarczych na inne państwa, w tym na Rosję. Sukces tej inicjatywy leżał więc bezpośrednio w interesie Moskwy. W efekcie w okresie poprzedzającym głosowanie Rosja wielokrotnie usiłowała wzmocnić poparcie społeczne dla tego projektu. Rzeczniczka rosyjskiego MSZ Maria Zacharowa otwarcie agitowała za nim na Telegramie. Jednocześnie rosyjskie media państwowe i powiązane z nimi sieci aktywnie podsycały emocje w szwajcarskiej debacie publicznej w mediach społecznościowych oraz podkopywały zaufanie do instytucji państwowych. Inicjatywa przepadła jednak z kretesem – aż 70,2 proc. głosujących opowiedziało się przeciwko niej. To doskonale pokazuje, jak dużą odpornością na ataki dezinformacyjne wykazało się szwajcarskie społeczeństwo.
Czytaj więcej
Polacy oczekują interwencji państwa w przestrzeni informacyjnej. Najnowsze badania pokazują, że aż 37 proc. z nas w walce z fake newsami dopuszcza...
Domyślam się, że zaufanie do mediów w Szwajcarii jest stosunkowo wysokie. Czy media pomagają chronić szwajcarskie społeczeństwo przed fake newsami i manipulacją w sieci?
Zasadniczo zaufanie do mediów w Szwajcarii pozostaje na bardzo stabilnym poziomie, choć na przykład kryzys związany z pandemią COVID-19 u części odbiorców zachwiał nim przejściowo, a niekiedy nawet trwale. Ogólnie rzecz biorąc, można jednak powiedzieć, że w porównaniu z innymi krajami europejskimi wskaźnik tego zaufania jest wysoki.
Kluczowym czynnikiem okazuje się spójność społeczna: nie ma bowiem lepszej pożywki dla dezinformacji niż głęboko podzielone społeczeństwo. Szwajcaria charakteryzuje się niskim poziomem polaryzacji, dzięki czemu nie jest tak podatna na manipulacje. Na tę silną integrację społeczną składa się kilka elementów. Z jednej strony to ukształtowana historycznie demokracja bezpośrednia, funkcjonująca w nowoczesnym kształcie od drugiej połowy XIX wieku. Daje ona obywatelom poczucie realnego wpływu na procesy demokratyczne i bycia częścią większej całości.
Po drugie, w Szwajcarii nie ma funkcji prezydenta ani premiera, na których mogłaby się skupiać złość bądź bezkrytyczne poparcie dwóch zwalczających się obozów. Mamy siedmioosobową Radę Związkową, która na mocy tzw. zasady konkordancji odzwierciedla proporcjonalną siłę partii w rządzie. Tych siedmiu członków rządu federalnego ma bezwzględny obowiązek przestrzegania zasady kolegialności. Władza daje więc przykład z góry, co przekłada się bezpośrednio na postawy obywateli.
Kolejny filar to wyrazista struktura federalna – kantony cieszą się bardzo szeroką autonomią i samostanowieniem. Taki układ uniemożliwia centralizację władzy i nie dopuszcza do podziału kraju na dwa skrajne fronty: zwolenników i przeciwników centralnego ośrodka decyzyjnego.
Wreszcie mamy specyficzny system milicyjny (możliwość mobilizacji wszystkich obywateli zdolnych do walki w ciągu 72 godzin – red.): służba wojskowa jest dla mężczyzn obowiązkowa, a w razie braku możliwości jej odbycia trzeba zrealizować służbę zastępczą. Oba te warianty łączą na dłuższy czas ludzi z zupełnie różnych środowisk, budując wzajemne zrozumienie. Wszystkie te historycznie ukształtowane cechy Szwajcarii sprawiają, że tkanka społeczna nie ulega rozkładowi, co z kolei daje nam wysoką odporność na zagraniczne kampanie dezinformacyjne.
Wrócę jeszcze do roli mediów i edukacji. Jaką rolę w starciu z dezinformacją odgrywają szwajcarskie redakcje i tradycyjne media – czy fact-checking i edukacja realnie pomagają odbiorcom wyłapywać fałszywe przekazy?
Tak, edukacja medialna to bez wątpienia jedna z najważniejszych inicjatyw realizowanych obecnie w Szwajcarii. Na szczeblu federalnym działa np. platforma „Młodzież i Media”, publikująca poparte badaniami naukowymi poradniki i materiały edukacyjne. Niemniej wiodącą rolę w tym obszarze odgrywają same kantony. W większości z nich „Edukacja medialna” od kilku lat stanowi przedmiot obowiązkowy w szkołach. Uczniowie nabywają tam praktycznych kompetencji poruszania się w świecie mediów: na lekcjach analizują mechanizmy działania algorytmów na TikToku, źródła cyberprzemocy, ramy prawne dotyczące publikowania wizerunku oraz techniki demaskowania fake newsów.
Czytaj więcej
Bruksela wstępnie uznała, że TikTok narusza unijne prawo o usługach cyfrowych (DSA). Zdaniem Komisji Europejskiej algorytm „Dla Ciebie” może zamyka...
Platformy cyfrowe w Szwajcarii. Działa „efekt Brukseli”
Szwajcaria nie należy do Unii Europejskiej, więc akt o usługach cyfrowych (DSA) jej nie dotyczy. W jaki sposób szwajcarskie prawo może pociągać zatem wielkie platformy technologiczne do odpowiedzialności?
Do Szwajcarii przenosi się coraz więcej przedsiębiorstw technologicznych. Dla przykładu Google prowadzi w Zurychu swoje największe centrum badawczo-rozwojowe poza granicami Stanów Zjednoczonych, zatrudniając tysiące inżynierów oprogramowania. Szwajcarscy decydenci stosują podejście bardziej przyjazne biznesowi i wprowadzają mniej prewencyjnych regulacji niż Bruksela. Dla Big Techów te liberalne ramy prawne stanowią atrakcyjne środowisko do rozwijania nowych technologii. Jednak chociaż unijny akt o usługach cyfrowych nie obowiązuje w Szwajcarii bezpośrednio, szwajcarskie prawo rozlicza platformy technologiczne dwutorowo – z jednej strony wykorzystuje tradycyjne ustawodawstwo, jak przepisy o ochronie danych osobowych, prawo karne i cywilne, które stosuje się również wobec globalnych korporacji, zaś z drugiej strony przygotowano nową federalną ustawę o platformach komunikacyjnych i wyszukiwarkach internetowych (GKS). Pod względem merytorycznym GKS jest bardzo blisko wzorowana na DSA. Czas pokaże jednak, na ile te dwa szwajcarskie instrumenty okażą się skuteczne w praktyce.
W Polsce i wielu krajach Europy są obawy, że walka państwa z fake newsami może przerodzić się w cenzurę. Szwajcarzy wyjątkowo cenią wolność jednostki i swobody obywatelskie. Czy w społeczeństwie są podobne wątpliwości?
Rzecz jasna w pewnych kręgach takie obawy się pojawiają. Nie uważam jednak, by odzwierciedlały one nastroje większości społeczeństwa. Wynika to m.in. z faktu, że szwajcarski rząd podejmuje zdecydowane działania, by przeciwdziałać takim obawom wśród obywateli. Czyni to m.in. poprzez promowanie edukacji medialnej – wzmacniając indywidualną zdolność obywateli do samodzielnej weryfikacji źródeł i demaskowania fake newsów. Innym filarem jest wspieranie rzetelnego dziennikarstwa jakościowego: badania dowodzą, że odbiorcy tradycyjnych szwajcarskich mediów o wysokim standardzie wykazują znacznie większą odporność na teorie spiskowe i celową dezinformację. Im lepiej poinformowane jest społeczeństwo, tym mniej jest skłonne odbierać posunięcia władz jako cenzurę. Chodzi o zacieranie dystansu informacyjnego między państwem a obywatelami. W idealnym modelu ludzie mają poczucie, że grają z rządem do jednej bramki.
Szwajcarski rząd forsuje obecnie m.in. projekt odpornej na kryzysy aplikacji rządowej. Z założenia ma być ona zabezpieczona przed manipulacjami i w sytuacjach kryzysowych gwarantować obywatelom bezpośredni dostęp do zweryfikowanych, niezmienionych komunikatów ze strony władz. Aby jednak społeczeństwo dało im wiarę, musi ufać własnemu państwu – a zaufanie to wyrasta ze wszystkich wspomnianych wcześniej, historycznie ukształtowanych cech szwajcarskiego ustroju politycznego.
Jak giganci technologiczni, tacy jak Meta, Google czy TikTok, podchodzą do współpracy ze szwajcarskimi władzami, gdy nie grożą im gigantyczne unijne kary? Czy model samoregulacji faktycznie działa?
Warto zwrócić uwagę na ciekawą zależność: kiedy technologiczni giganci pokroju Mety, Google'a czy TikToka modyfikują swoje algorytmy – np. w kwestiach ochrony nieletnich czy przejrzystości – robią to przede wszystkim po to, by sprostać surowym unijnym przepisom. Szwajcaria korzysta na tym biernie, ponieważ ze względów efektywnościowych koncerny te zazwyczaj ujednolicają architekturę swoich systemów na cały obszar europejski, w tym również dla Szwajcarii. U nas zjawisko to określa się mianem „efektu Brukseli”.
